លោក Jean Piaget  ដែលជាអ្នកប្រាជ្ញចិត្តវិទ្យាកុមារដ៏ល្បីជនជាតិស៊្វីស បានចាត់ថ្នាក់សិស្សអាយុពី១២ឆ្នាំឡើងទៅជាសិស្ស នៃដំណាក់កាល «ប្រតិបត្តិរៀបរយ» (formal operational) ។ ក៏ប៉ុន្តែ សិស្សខ្លះនៅតែស្ថិតនៅក្នុងដំណាក់កាល «ប្រតិបត្តិជាក់ស្ដែង» (concrete operational) នៅក្នុងរយៈពេលរៀននៅកម្រិតមធ្យមសិក្សា និងរហូតពេញមួយជីវិត។

លោក Jean Piaget បានឱ្យនិយមន័យ «ប្រតិបត្តិរៀបរយ» ថា ជាសមត្ថភាពនៃប្រព័ន្ធបញ្ញា ក្នុងការពិចារណាបណ្ដុំអញ្ញតមួយចំនួនក្នុងពេលតែមួយ និងដាក់ចេញវិធានការផ្សេងៗមួយចំនួន។ ចំណុចសំខាន់បំផុតនៃដំណាក់កាល «ប្រតិបត្តិរៀបរយ» គឺការគិតដោយប្រើសម្មតិកម្ម និងអនុមានញែក (hypothetico-deductive reasoning) ពោលគឺការងាកចេញពីការគិតចំពោះតែពេលបច្ចុប្បន្ន ដោយប្រើបទពិសោធន៍ដែលធ្លាប់ឆ្លងកាត់ ទៅការគិតអំពីស្ថានភាពដែលអាចកើតឡើងនៅពេលខាងមុខ ដោយយកស្ថានភាព និងទិន្នន័យមកញែកជារឿងតូចៗ ដើម្បីវិភាគ និងបង្កើតជាសម្មតិកម្មឈានទៅដោះស្រាយបញ្ហា។ ម្យ៉ាងវិញទៀត សិស្សក៏អាចប្រើអនុមានរួម ដោយសង្កេត និងវិភាគស្ថានភាពផ្សេងៗ រួចបង្កើតជាគោលការណ៍ និងបញ្ញត្តិរួម។

ចិត្តវិទូរូបនោះយល់ថា ដំណាក់កាល «ប្រតិបត្តិរៀបរយ» ទាមទារនូវកម្រិតគិតដែលខ្ពស់ និងស្មុគ្រស្មាញខ្លាំងជាងដំណាក់កាល «ប្រតិបត្តិជាក់ស្ដែង» ឆ្ងាយណាស់ ហើយមានមតិថា មិនមែនក្មេងជំទង់ទាំងអស់អាចទៅដល់ដំណាក់កាល «ប្រតិបត្តិរៀបរយ» ឡើយ។ សូម្បីតែលោក Piaget ខ្លួនឯងក៏យល់ថា ក្មេងជំទង់ភាគច្រើនអាចមានសមត្ថភាពគិតដោយប្រើសម្មតិកម្ម និងអនុមានញែក នៅក្នុងវិស័យមួយចំនួនតូច ដែលគេចូលចិត្ត និងមានបទពិសោធប៉ុណ្ណោះ។

នៅក្នុងបាឋកថាទិវាជាតិអំណាន ស្ដីពី ការអភិវឌ្ឍភាសា និងទ្រឹស្ដីនៃការអភិវឌ្ឍកុមារ និពន្ធដោយឯកឧត្តមបណ្ឌិតសភាចារ្យ ហង់ជួន ណារ៉ុន រដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា បានលើកយកទ្រឹស្តីមួយចំនួនរបស់លោក Jean Piaget សម្រាប់គ្រូអនុវត្តក្នុងការបង្រៀនក្មេងជំទង់ទៅជាសិស្សនៃដំណាក់កាល «ប្រតិបត្តិរៀបរយ» នៅអនុវិទ្យាល័យ និងវិទ្យាល័យ ដោយ​ក្នុងនោះ​រួមមាន ៖

១. បន្តបង្រៀនសិស្សដោយប្រើយុទ្ធសាស្ត្របង្រៀន និងសម្ភារឧបទេសដែលជាក់ស្ដែង៖ ប្រើតារាង គំនូសបំប្រួញ អត្ថបទពន្យល់ ក្រាប និងគំនូរបំប្រួញ ជាពិសេសនៅពេលដែលបង្រៀនមេរៀន និងបញ្ញត្តិថ្មី។ ក្នុងការបង្រៀនអក្សរសិល្ប៍ គ្រូត្រូវឱ្យសិស្សប្រៀបធៀបតួអង្គក្នុងរឿង ជាមួយជីវិតពិតជាក់ស្តែងរបស់សិស្ស។

២. បន្តផ្តល់ឱកាសឱ្យសិស្សសាកល្បងធ្វើសម្មតិកម្ម៖ ឱ្យសិស្សសរសេរអត្ថបទតែងសេចក្តីតាមប្រធានបទផ្សេងៗ ហើយយកអត្ថបទទាំងនេះឱ្យសិស្សក្រុមផ្សេងកែ និងរៀបចំកម្មវិធីពិភាក្សា និងប្រកួតតស៊ូមតិលើប្រធានបទស្តីពីបញ្ហាផ្សេងៗ ជាពិសេសប្រធានបទពាក់ព័ន្ធនឹងឧត្តមគតិរបស់គេ និងឱ្យពួកគេរកដំណោះស្រាយដែលសង្គម ប្រទេសជាតិ និងពិភពលោកកំពុងជួបប្រទះ។

៣. ផ្តល់ឱកាសឱ្យសិស្សដោះស្រាយបញ្ហា និងគិតតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រ ៖ រៀបចំការបង្រៀនដោយបែងចែកជាក្រុមតូចៗ ផ្តល់ឱកាសឱ្យសិស្សពិសោធន៍ជាក់ស្តែង លើកកម្ពស់ការពិភាក្សាជាក្រុម ការស្រាវជ្រាវ និងរៀបចំការធ្វើបទបង្ហាញដល់ថ្នាក់រៀនទាំងមូល ដោយបែងចែកតួនាទីសិស្ស។

៤. បង្រៀនបញ្ញត្តិធំៗ ដោយប្រើប្រាស់ព្រឹត្តិការណ៍ជាក់ស្ដែងមកគាំទ្រដោយប្រើប្រាស់ឯកសារ និងគំនិត ដែលសមស្របជាមួយនឹងជីវិតរបស់សិស្ស ៖ រៀបចំឱ្យមានការពិភាក្សាក្នុងថ្នាក់រៀនដោយផ្សារភ្ជាប់ប្រធានបទទៅនឹងបញ្ញត្តិ និងគំនិតធំៗ ដោយបង្រៀនសិស្សឱ្យចេះវិភាគ វែកញែកធ្វើសំយោគគំនិតស្រប គំនិតផ្ទុយ និងបកស្រាយបញ្ហាធំៗដែលពិភពលោកកំពុងប្រឈមមុខ៕