“ការគិតស៊ីជម្រៅ” អាចហៅម្យ៉ាងទៀតថា “ការគិតបែបត្រិះរិះពិចារណា” ប្រែមកពីភាសាអង់គ្លេសថា Critical Thinking ។ ការគិតបែបស៊ីជម្រៅជាជំនាញមួយក្នុងចំណោមជំនាញថ្មីៗសម្រាប់ការអប់រំសតវត្សទី២១ មានដូចជា ជំនាញគិតស៊ីជម្រៅ ជំនាញអក្ខរកម្មព័ត៌មាន ជំនាញទំនាក់ទំនង ជំនាញច្នៃប្រតិដ្ឋ ជំនាញដោះស្រាយបញ្ហាជាដើម ។ បច្ចុប្បន្នជំនាញគិតស៊ីជម្រៅ ឬការគិតបែបស៊ីជម្រៅបានក្លាយជាវិធីសាស្ត្រគិតមួយប្រភេទកំពុងមានឥទ្ធិពលនៅក្នុងវិស័យអប់រំ និងរបៀបរស់នៅរបស់មនុស្ស ។ ការសម្រេចចិត្តបានត្រឹមត្រូវ និងមានប្រសិទ្ធភាពកើតចេញពីការគិតបែបត្រិះរិះពិចារណា ។

ការសិក្សាអំពីឥទ្ធិពលនៃការគិតបែបស៊ីជម្រៅរបស់សាកលវិទ្យាល័យ Monash University មានមូលដ្ឋាននៅប្រទេសអូស្រ្តាលី បានឱ្យដឹងថា ការគិតបែបស៊ីជម្រៅ (Critical Thinking ) ជាមូលដ្ឋាននៃការសម្រេចចិត្តដ៏ត្រឹមត្រូវរបស់មនុស្សដោយឆ្លងកាត់ការសាកសួរ ការវិភាគ ការបកស្រាយ ការវាយតម្លៃ និងវិនិច្ឆ័យទៅលើព័ត៌មានដែលទទួលបាន ។ សម្រាប់ការអប់រំនៅសតវត្សទី២១ ជំនាញគិតស៊ីជម្រៅកាន់តែសំខាន់សម្រាប់សិស្សានុសិស្ស ព្រមទាំងជួយសិស្សឱ្យមានគំនិតច្នៃប្រតិដ្ឋថ្មីជានិច្ច ។

ជំនាញគិតបែបត្រិះរិះពិចារណា ឬការគិតបែបស៊ីជម្រៅមិនមែនគ្រាន់តែជាការគិតផ្ដោតលើលទ្ធផលតែមួយមុខនោះទេ ផ្ទុយទៅវិញគឺជាការគិតមានភាពច្បាស់លាស់ ព្រមទាំងអាចរកឃើញបញ្ហាប្រឈមនានា ដែលជាមូលដ្ឋានព័ត៌មានទូលាយគាំទ្រដល់ការសម្រេចចិត្តរបស់បុគ្គល និងក្រុម ។ ការគិតស៊ីជម្រៅបានជួយឱ្យមនុស្សមានលំនឹងផ្លូវចិត្ត និងមានភាពចាស់ទុំខាងគំនិត ព្រមទាំងគិតមានសណ្ដាប់ធ្នាប់ល្អ ។ មនុស្សដែលឆ្លងកាត់ការគិតបែបនេះ តែងចាត់ទុកផ្នត់គំនិតនៃការគិតស៊ីជម្រៅដែលមាននៅក្នុងគំនិតរបស់ខ្លួនជានិច្ច ។

បទពិសោធន៍គិតដោយមានវិធីសាស្ត្រគិតត្រឹមត្រូវធ្វើឱ្យមនុស្សមានការគិតស៊ីជម្រៅ ។ ដើម្បីបណ្តុះទម្លាប់គិតស៊ីជម្រៅ គឺតម្រូវឱ្យបុគ្គលមានភាពឆ្លាតវៃលើសំណួរ ឆ្លាតវៃលើការវិភាគ ឆ្លាតវៃលើការបកស្រាយ ព្រមទាំងឆ្លាតវៃលើការវាយតម្លៃ និងវិនិច្ឆ័យហេតុការណ៍ទុកជាមុន ។ ការគិតស៊ីជម្រៅ (Critical Thinking) មិនមែនមានន័យថា មនុស្សចូលចិត្តគិតនោះទេ តែអាចបង្ហាញថា មនុស្សមានទេពកោសល្យខាងគិត ឬមនុស្សមានសិល្បៈដោះស្រាយបញ្ហាខ្ពស់។

ទន្ទឹមគ្នានេះ ដើម្បីដឹងថា ការគិតផ្ទាល់ខ្លួនស៊ីជម្រៅកម្រិតណា បុគ្គលត្រូវមានទឡ្ហីករណ៍វាស់វែង ៦ចំណុច រួមមាន ភាពច្បាស់លាល់នៃគោលបំណងគិត (clarify), កំណត់សំណួរជាក់លាក់មុននឹងគិត (Question) , កំណត់អត្តសញ្ញាណ ឬមានប្រភពព័ត៌មានឱ្យបានគ្រប់គ្រាន់ (Identify), វិភាគគ្រប់ជ្រុងជ្រោយផ្អែកអំណះអំណាងដែលមានស្រាប់ (analyse), វាយតម្លៃ (evaluate) និងការធ្វើសេចក្តីសន្និដ្ឋានជាក់លាក់ដោយបង្កើតសកម្មភាព (create) ។ ការធ្វើសេចក្តីសន្និដ្ឋានជាក់លាក់នេះ គឺជាការបង្កើតគំនិតសន្និដ្ឋានមួយដែលសំខាន់បំផុតពីដំណើរការនៃការគិតស៊ីជម្រៅរបស់ខ្លួន ។

គួរបញ្ជាក់ថា សម្រាប់ការអប់រំសតវត្សទី២១ ជំនាញគិតបែបត្រិះរិះពិចារណា ឬការគិតបែបស៊ីជម្រៅកាន់តែសំខាន់ ។ រាល់ការសម្រេចចិត្ត និងបង្កើតគំនិតប្រកួតប្រជែងនានា ទាមទារឱ្យយុវជនមានស្មារតីគិតស៊ីជម្រៅមុននឹងធ្វើសកម្មភាព ឬកំណត់សកម្មភាពរបស់ខ្លួន ។ ជំនាញគិតស៊ីជម្រៅជួយឱ្យមនុស្សត្រៀមខ្លួនជានិច្ចចំពោះមុខបញ្ហាជីវិត និងចេះដោះស្រាយបញ្ហាដោយខ្លួនឯងជាជំហ៊ានៗ មុននឹងស្វែងរកជំនួយបន្ថែម ៕